08.03.2007 - Ораз Жандосов: Тұрғын үй нарығы: ұсыныс сұранысқа сай емес

Версия для печати

-          Жаңа бағдарлама туралы сөз етпес бұрын, мен бүгінгі таңда жүзеге асырылып жатқан, яғни, 2005-2007 жылдарға арналған бағдарлама туралы айта кетсем. Жалпы, бұл бағдарламаның мақсаты әу бастан дұрыс белгіленбеген. Үкімет, «тұрғындарды тиімді баспанамен қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін тұрғын үй құрылысының кешенді мәселелерін шешу» деп нені меңзеп отыр? Меніңше, бұл – мейлінше кең ауқымды шараларды көздеген мақсат, яғни, нақтылық жоқ.

-          Мақсаттың мәні жоқ дейсіз ғой?

-          Солай деуге де болады. Жалпы, Үкімет бұл бағытта бағдарлама дайындағанда, алдымен екі мәселені ескеруі тиіс. Біріншісі – сұраныс пен ұсынысқа негізделген толыққанды тұрғын үй нарығының жұмыс істеуін қамтамасыз ету. Екіншісі – әлеуметтік тұрғыдан алғанда мемлекеттің қорғауын қажет ететін, тұрғындардың азғантай бір бөлігіне арналған әлеуметтік баспана мәселесін шешу. Тұрғындардың бұл бөлігіне – көпбалалы отбастарын, мүгедектер мен зағип жандарды, күн көрісі нашар, табысы аз жандар категориясына кіретін азаматтарды жатқызуға болады.

-          Ал, бюджеттік сала қызметкерлері...

-          Бюджеттік сала қызметкерлерін бұл топқа жатқызуға болмайды. Бюджеттік сала қызметкерлері – орта тап өкілдерін құрайды. Яғни, дәрігерлер, мұғалімдер, ғылыми қызметкерлер, т.т. – орта тап өкілдері ретінде баспана, тұрғын үй мәселесін рынок бағасымен, айталық несие арқылы өзі сатып ала алатын жағдайда өмір сүруі тиіс. Егер, бұлай болмаса, онда біздің ауыз толтырып айтатын экономикалық жетісітіктеріміздің бәрі бос сөз болғаны... Ал, әлеуметтік баспана дегеніміз, оның ауқымы, ыңғайлылығы, орналасқан жері бойынша мейлінше қарапайым болып келеді. Әлеуметтік баспана тұрғындардың меншігіне берлімейді, онда тұратындар коммуналдық шығынды өздері өтегенімен, бұл баспанада уақытша тұрып жатқандарын ұмытпауы тиіс, яғни, олар оны мәңгілік өз меншігіне жазып ала алмайды. Баспананың мұндай түрі, әдетте тұрғындардың өте аз бөлігіне ғана бұйырады. Уақыт өте олар бұл баспанадан бас тартуы да мүмкін, айталық, балалары ер жетіп, білім алып, ата-анасына орта класс не эконом класс деңгейіндегі баспанадан алып беруі де мүмкін ғой. Жалпы, әлеуметтік баспана мәселесі жергілікті билік орындары арқылы шешілуі керек. Яғни, мемлекет әлеуметтік баспананы өзі салмайды, оны салуға тапсырыс береді.

-          Мемлекет тұрғын үй нарығының қалыптасуын қамтамасыз етуі тиіс дедіңіз...

-          Негізінен, үкіметтің тұрғын үй бағдарламасы жүріп жатқан осы соңғы екі жылдағы деректерге қарасақ, баспанамен қамтылған тұрғындардың басым бөлігі үкімет бағдарламасы аясында емес, өз мүмкіндіктеріне сүйеніп баспанаға қол жеткізген. Сондықтан да, үкіметтің бағдарламасы тиімді болды деп айта алмаймыз. Меніңше, бұл арада қаржы секторының қосқан үлесі мол. Яғни, ұзақ мерзімге берілген кредиттер, әлбетте, оның проценттік сыйақысы бөлек әңгіме. Өйткені, біреулерге банктердің бүгінгі сыйақысы тиімді, біреуге – тиімсіз. Ол түсінікті. Мемлекет, өз тарапынан тұрғындардың сұранысын ескере отырып, банк несиелерінің арзандауына және ұзартылуына ықпал етуі тиіс. Ал, осы бағытта құрылған Қазақстанның ипотекалық компаниясы, меніңше өз функциясын толық орындай алған жоқ. Яғни, бұл компания нарық жағдайында кредиттердің тиімділігін қамтамасыз ететін механизм ретінде әрекет етуі тиіс-тін. Біз бүгін мұны көріп отырған жоқпыз. Сол сияқты, үкімет ең алдымен халқының сұранысына сай ұсыныс жасай білуі тиіс еді. Өйткені, бүгінгі ұсыныс баспананың жетімсіздігін айғақтап отыр. Бізде тұрғындарға қажет, айталық орта кластық және эконом кластық баспана өте аз. Сондықтан да, тұрғын үй бағасының өзіндік құны (себестоимость) жоғары беттеп, белгілі бір деңгейге шығып кетті. Ал, бұл мәселедегі мемлекеттің маңызы өте зор.

-          Мемлекет не істеуі керек?

-          Ең алдымен, қалаларды дамытудың бас жоспарын дұрыс жасап, тұрғын үй құрылысы аясында инфрақұрылымды дамыту барысында жергілікті бюджеттің белсенділігін арттыру мәселесін тиісті жолға қою керек. Сол сияқты, баспана сату мақсатында тұрғын үй құрылысына кіріскен компаниялар үшін жер учаскелерін сату жолында айқын байқау, конкурс жүргізілу қажет. Дәл қазір бұл бағытта айтарлықтай еш шара жасалып жатқан жоқ. Осыдан келіп, ұсыныс сұранысқа сай келмей отыр. Үкімет жаңадан дайындайтын бағдарламасында осы мәселелерді түгел ескеруі тиіс. Яғни, мемлекет тұрғын үй нарығында ұсынысты көбейту мақсатында не істеу керек деген мәселеге назар аударуы керек.

-          Тұрғындардың басым бөлігі қол жеткізе алатын тұрғын үйдің шаршы метрінің бағасы қандай болуы тиіс?

-          Нарық жағдайында, мәселені бұлай қойған дұрыс емес. Тұрғын үй бағасы рынок қалай белгілесе, солай болуы тиіс. Айталық, жердің құнын санмағанда, эконом класс дәрежесіндегі тұрғын үйдің шаршы метрі, шамамен 400-500 АҚШ долларымен есептелуі мүмкін. Бірақ, бұлай кесіп айту дұрыс емес. Өйткені, құрылыс компаниясының табысы, мүмкін 20% болатын шығар, оның сыртында жердің бағасы қазір удай қымбат, құрылыс материалдары күн өткен сайын шарықтап барады. Бәрін қосқанда, эконом кластағы баспананың 1 шаршы метрі, шамамен 800-1000 АҚШ доллары деңгейіне келіп жығылады. Оның өзінде, егер ұсыныс тиісті деңгейде болған жағдайда ғана. Ал, егер, бұл баға тұрғындардың белгілі бір бөлігі үшін қаншалықты тиімді дейтін болсақ, бұл – басқа мәселе. Өйткені, біз халықты тұрғындар деп тұтас бір мағынада айта алмаймыз. Оның ішінде әртүрлі категориялары бар...

-          Мәселен, орта тап өкілдері үшін...

-          Айталық, текше метрі 800-1000 доллар тұратын, ауқымы 69-70 текше метрге жететін тұрғын үй, шамамен 70 мың АҚШ долларына жетіп қалады. Мұндай пәтерді несиеге алуға болады, егер, әрине, кредит мерзімі ұзақ болса, айталық 15-20 жыл деңгейінде, және банк қосқан сыйақы мөлшері мейлінше төмен болса. Ал, егер тұрғындардың басым бөлігі осы орта тап өкіліне енбейтінін ескерсек, әрине, бұл ұсыныс орынсыз.

-          Бұл – бір бағдарламаның аясындағы мәселе емес дейсіз ғой?

-          Әлбетте, тұрғын үй бағдарламасы, жоғарыда айтқанымдай толыққанды тұрғын үй нарығының жұмыс істеуіне ықпал етіп, сұранысқа тиісті деңгейде ұсыныс жасай алу үшін әрекет етумен қатар, әлеуметтік баспана мәселесін шешуді қамтамасыз етуі тиіс. Ал, ел ішінде етек жайған кедейшіліктің тамырына балта шауып, жұмыс орындарын көбейту – үкіметтің ең басты, ең негізгі экономикалық мақсат-міндеті ретінде көзделуі тиіс.