| 13.12.2006 - Дәулет Сембаев, қаржыгер: Қазақстандық банктердің үлесін сатып алмақ болып ұзын-сонар кезекке тұрған банктерді көрмедім |
|
– Дәу-аға, Үкімет пен банктер арасындағы түсінбестіктің түп-төркіні қайдан шықты деп ойлайсыз?
– Бұл түсінбестік емес, әркім өз міндетін дұрыс атқара алмағандықтан орын алып отырған, сіздер сияқты журналистер бояуын қалыңдатып жіберген уақытша құбылыс. Есіңізде болса, 1993 жылы Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы «Ұлттық Банк биліктің тармағынан тәуелсіз болсын, ол тікелей мемлекет басшысына ғана есеп береді, оның төрағасын Парламенттің келісімімен Елбасының өзі тағайындайды» деген жарлыққа қол қойған. Мұны «дәл кезінде қабылданған және күні бүгінге дейін өзектілігін жоғалтпаған шешім» деп ойлаймын. Себебі Ұлттық Банктің Жоғары Кеңестің төрағасына бағынған кезін, соған байланысты өмірге келген қате шешімдердің зардабын әлі күнге дейін ұмытқан жоқпыз. Үкіметтің Орталық банкті өзіне бағындыруға қадам жасаған кездерін де естен шығарған жоқпыз. Меніңше, макроэкономикалық мәселелерді реттеу мәселелерінде, қаржылық-несиелік саясатты әзірлеу және жүргізуде Үкімет пен Ұлттық Банк арасында диалог болу қажет. Және ол екі арада жүріп жатыр. Бірқатар мәселелер бойынша оның жұмысына қаржы секторы өкілдерінің шақырылуы, қатыстырылуы керек. Егер банк жұмысына Үкімет араласатын болса, Ұлттық Банк теңге шығаратын «станокқа» айналады. Бұл жөнінде қаржыгерлер арасында да, журналистер арасында да қайшы, тіпті бір-біріне кереғар пікірлер өте көп. Сондықтан журналистердің оның бірқатарымен келісе алмауы, сіздің де сұхбатымыздың беташарын тосын сұрақпен бастап отыруыңыз – заңдылық. Ал жеке басыма келер болсақ, Үкіметтің кейбір мүшелеріне, оның ішінде Үкімет басшысы Даниал Ахметовке көзқарасым түзу. Бірақ «жоғарыдағыдай, банктер билік органдарынан тәуелсіз болу қажет» дегенім сол екен, «Казахстанская правда» газеті мұны «Үкімет пен банктер арасындағы түсінбестік» деп бағалап шыға келді.
– Елбасы тарапынан «инфляцияның өршуіне, сыртқы қарыздардың ұлғаюына банктер кінәлі» деген пікірлер айтылып қалды. Оған банктер тарапынан Марченко мырза жауап бергендей болды. Ал сарапшылар болса, «Марченко мырза кезінде Ұлттық Банкті басқарғандықтан мемлекеттік мүддені де, жеке сектордың мүддесін де қатар қорғауы керек еді. Бірақ өкінішке қарай олай болмады» дегенді айтып жүр.
– Жоқ, Елбасы олай деген жоқ. «Елдегі инфляция деңгейіне қаржы агрегатының ұлғаюы кінәлі» дегендей пікір меніңше біржақты. «Банктер кінәлі» деген пікірдің ар жағында тұрған тұлғалар «халықаралық фирмалардың және ұлттық, трансұлттық компаниялардың сыртқы қарыздарының ұлғаюы, даму институттарына жұмсалған қаржы және оның шығындары да әсер етіп отыруы мүмкін» деген аргументті неге қосып айтпайды? Нұрсұлтан Әбішұлы күні кеше ғана екі тарапқа да «бір-біріңді кінәлай бергеннен келісім үстеліне отырып, инфляцияны ауыздықтау туралы кешенді жоспарларды бірге талқылаңдар!» деп Банк пен Үкіметті, реттеуші органдарды келісім үстеліне шақырған жоқ па? Мен бұл арада қазақстандық экономика монополизацияланғандықтан, нарықта тек екі-немесе үш компанияның ғана өнімі өтімді болып есептелгендіктен, мұндай жағдайда бәсекелестік туралы ауызға алудың мүмкін еместігін ескерткім келеді.
– Сіз бұл пікіріңіз арқылы Үкіметке ескерту жасағыңыз келе ме ме?
– Қазір елде инфляцияны қоздырып тұрған екі себеп бар. Бірі – монетарлы, яғни ақшаның көп болуы, екіншісі монетарлы емес, яғни тарифке тәуелділігі. Мұндай жағдайда қалаларда инфрақұрылымдарды баға жеңілдіктері арқылы дамытуға, ал ауыл тұрғындарына атаулы әлеуметтік көмек арқылы ғана инфляциядан арашалап алуға, қорғап қалуға болады. Бұған мемлекеттің қаржысы жетеді. Есіңізде болса, «Шымкенттің жемісін Астанаға жеткізу арқылы инфляцияны ауыздықтаймыз» деген әрекеттер болды емес пе? Одан не өзгерді? Ешнәрсе де. Біз ондай жолмен инфляцияны ауыздықтай алмаймыз. Елде орын алып отырған инфляция деңгейі туралы мәселе ушығып тұр. Үкімет пен Ұлттық Банктың оны ауыздықтау мақсатында қабылдаған шешімдері оң нәтиже бермей отыр. Айта кету керек, еліміздің, Ұлттық Банктің инфляцияны ауыздықтауда тәжірибесі жеткілікті. Есіңізде болса, 1993-1994 жылдары оның деңгейі мың пайыздан асып кетсе, 1995-те 56 пайызға, 1996 жылы 18 пайызға дейін ауыздықтауға мүмкіндік алдық. Ол жайлы алғашқы сұхбатымызда айтылды. Сол жылдары Үкіметте де, Ұлттық Банкте де инфляция деңгейін ауыздықтаудың нақты механизмдері бар еді және оны тиімді жүргізе білді. Қазір біз мүлдем басқа жүйеге аяқ бастық, экономикамыздың сипаты да өзгеше. Бірақ инфляцияны әкімшілік немесе коммунальдық қызметтің тарифін тежеу жолымен ауыздықтауға болмайды.
– Сіз қандай ұсыныстар айта алар едіңіз?
– Мен бұл орайда Ұлттық Банктің ұстанып отырған саясатын қолдаймын. Олар өне бойы ақша массасын ұстап отыр. Біз қандай шара қолдансақ та ертең газдың бағасы өседі. Бүгін газ құнын келісімді бағамен беріп отырған өзбектер ертең оны әлемдік бағамен деңгейлестіреді. Біз мұнайымызды, астығымызды әлемдік бағамен сатқымыз келеді де өзімізге қажеттіні сырттан келісімді, арзан бағамен алғымыз келеді. Бұл қалай сонда, біз ақылдымыз да, көршілеріміздің бәрі ақымақ па? Қазір БАҚ-та «Қазақтың өз мұнайы, өз газы бар» деген әңгіме көп. Бірақ сол кенді жердің астынан шығарып жатқан кім? Солар «Біз Қазақстанда жұмыс істеп жатырмыз. Біз қазаққа мұнайдан шыққан өнімдерді арзан бағамен беріп, шет елге үш есе қымбат бағаға сатайық», деп қазақстандықтарға жанашырлықпен қарайды дейсіз бе? Демек, инфляцияның көкесі әлі алда. Cебебі екі-үш жылда тариф әлемдік деңгеймен деңгейлеседі, өзбегің де бізге беріп отырған газ құнын әлемдік деңгеймен деңгейлестіреді. Біздегі еңбек өнімділігі дамыған елдермен салыстырғанда бес есе төмен. Күн көрісімізді де, жалақымызды да әлемдік деңгеймен салыстыру үшін бізге әлі көп жұмыс істеу керек, яғни еңбек өнімділігін де, өндірісті де бәсекеге қабілетті деңгейге көтеру қажет. Қазір банктер әлемдік тәжірибемен иық тіресе алатын озық жобаларды ең төменгі пайызбен несиелендіруге дайын. Бірақ өкінішке қарай, ондай жобалар әзірге алдыма келіп түскен жоқ.
– Сіз қазіргі қаржы нарығындағы қазіргі жағдайды қаржы патриархы ретінде қалай бағалайсыз?...
– Қазір бюджет ақшасын анаған төгеді, мынаған төгеді. Игерілмей қалған қаржы көзі көп. Ал сол қаржының қажетті тетіктерге жұмсалмауы, оның жұмсалу механизмдерінің айқын болмауы елде инфляция вирусын қоздырып жатыр.
– Сіздіңше банк жүйесінің қызметін бағалауда басты критерий қандай: тек қана капиталдың өсе беруі ме, әлде, оның экономикаға беріп отырған әсері ме?
– Банк жүйесін бір көрсеткішпен бағалау жеткілікті де емес. Ол үшін банк көрсеткіштерінің толық жүйесі бірдей ескерілуі тиіс. Атап айтқанда, несиелендіру көлемі, пайда, қазынаға төленген салық мөлшері. Жаңа әңгімеміздің басында банктердің сырт елдерден алып келген қаржы мөлшері туралы айтып қалдыңыз? Есіңізде болсын, банк сырттан алып келген қаржының бәрін қоржынына сақтап қояды немесе алып келген ақшаларының бәрін жоғары пайызбен сізге беріп, пайдаға шаш-етектен батып отыр» деп ойласаңыз, қателесіз. Қазір Қазақстанның қаржы нарығында бір-біріне бәсекелес жағдайда жұмыс істеп жатқан 35 банк бар. Олар бір-бірінің пайыздық көлемінің төмендеуіне не жоғарылауына мүмкіндік бермейді. Ұлттық Банктің басшылары «минимальді резервтік талап» дегенді шығарып, банктердің сырттан әкеліп жатқан қаржысының қомақты мөлшерін ақша агрегатын тежеу мақсатында, арнайы есепшотта ұстап отыр. Ол қаржы ешбір айналымға түспейді және сол үшін Ұлттық Банк ешбір банкке өсім беріп отырған жоқ. Қазір Қазақстанның қаржы секторына екі нүктеден – Қаржы нарығын және қаржы ұйымдарын реттеу мен бақылау агенттігі және Ұлттық Банк тарапынан бақылау қатаң.
– Егер Ұлттық Банк пен Қаржы нарығы және қаржы ұйымдарын реттеу мен бақылау агенттігі тарапынан қаржы агрегаты тежеліп отырмаса, елде банктік несие пайызын 6-7 пайызға түсіруге мүмкіндік бар ма?
– Мен жоғарыда «күн көріс деңгейімізді өзге елдермен деңгейлестіру үшін жұмыс істеуіміз керек, бәсекеге қабілетті еңбек өнімділігін арттыруымыз қажет» дегенді текке айтқан жоқпын. Ал жарайды, банктер компромиске барып, сіз армандаған 6-7 пайызға түсірді делік. Содан кейін не болады? Бізде экспортта әлі де болса шикізаттың үлес салмағы басым.. Ішкі өндірісті бәсекеге қабілетті деңгейге көтермей, ішкі өндіріске жан бітірмей, «Қазақстанда жасалған» деген белгідегі өнімдердің сапасын бәсекеге қабілетті деңгейге көтермей тұрып, банктік несиелерді төмендету инфляцияның бұрауын шиырлата береді.
– Олай болса, банктер өзінің болашағын Қазақстан экономикасымен байланыстырып қарай ма, әлде, халықаралық қаржы операторы міндетімен шектеліп, шетелдік қаржы операторларының аузына қарап отыра бере ме?
– Жоқ, олай ойласаңыз, қателесіз. Қазақстандық банк жүйесі ТМД кеңістігіндегі елдермен салыстырғанда көшбасында тұрғанын көршілеріміздің өзі мойындайды. Банк саласы бұл күнде жеткілікті транспарентті және банк жүйесіне бақылау мен қадағалаудың жеткілікті екенін жоғарыда атап өттім. Қазір банктердің бірсыпырасы өз қаржысымен-ақ сырттан несие ала алу мүмкіндігіне ие болғандықтан, өзінің болашағын елдегі кіші және орта бизнестің, заңды тұлғалардың өркендеуімен байланыстырып қарайды. Банктердің шағын және орта бизнесті дамыту мақсатында бөлген қаржысы үш жылмен салыстырғанда бес есе өсті. Бүгін берілген ақша экономикаға, өндіріске бес жылдан кейін ғана қайтарымын береді. Тіпті қаржы секторының лизинг саласы ауыл шаруашылығына қол созып үлгірді. Бұл кімге тиімсіз?
– Лизинг саласының алдағы уақытта банктерден бөлініп шығып, өз алдына дербес құрылым болуы мүмкін бе? Себебі лизинг көмегін қажетсінген клиент үшін банктің пайызына қоса лизинг маржасын қоса төлеуі тым ауырлау емес пе?
– Жоқ, банкке қарағанда лизингтің көп жеңілдіктері бар. Мысалы, лизинг бойынша қолы жеткен шаруа ай сайын емес, жылына бір рет есеп айырысуға мүмкіндігі бар, және өзі қалаған уақытында. Әзірге, жеке құрылым болуы мүмкін емес, себебі нарықта лизинг секторы буынын бекітіп, екі аяғынан тік тұрып үлгірген жоқ.
– Сіздің ойыңызша ұлттық валюта ұлттық рәміз бе, әлде, төлем құралы ғана ма? Теңгедегі қателікті, оған кінәлі тұлғалардың жауырды жаба тоқығандай сырғытпа жауаптарын қаржы патриархы ретінде қалай қабылдадыңыз?
– Бұл меніңше, абайсызда кеткен қателік. Ондай сәтсіздіктерден ешкім алдын-ала сақтандырылмаған. Бұл қателіктің орнын бір жылда толтыруға болады. Мен осыған байланысты шу көтеріп жүргендерге айтарым – теңгеміз қалтамызда мол болсын, салмақты болсын. Келер жылдан бастап төл теңгеміз халықаралық аренаға шығып қалуы мүмкін. Сондықтан, жел сөзге жол бермей, үлкен жол айырығына жаңа сипатпен қадам басқан теңгемізге тек сәттілік қана тілейік!..
– Қазір шетелдік банктердің елге келуіне қойылған шектеулер алынып тасталды. Ал шетелдік банктердің ішінде қазақстандық барлық банкті жұтып алуға шамасы жететін ірі-ірі банктердің бар екендігі сізге жақсы мәлім. Шет ел банктерінің Қазақстанға еркіндеп енуі біздің экономикалық, қаржылық тәуелсіздігіміз бен қауіпсіздігімізге қауіп төндірмей ме?
– «Қазір шетелдік банктердің елге келуіне қойылған шектеулер алынып тасталсын» деген шешім дұрыс және дер кезінде қабылданған деп ойлаймын. Үкімет сол шешімді қабылдамас бұрын оның тиімді-тиімсіз тұстарын ұзақ сараптады, сол арқылы банк секторы буынының бекуіне мүмкіндік берді.
Банктердің бір-біріне жұтылуы да, бірігуі әркез болған, алдағы уақытта да жалғаса беретін құбылыс. Мысалы, мен үстімдегі костюмімді немесе аяқ киімімді сатуға құқым бар ма, жоқ па, әлде «сатайын ба, сатпайын ба?» деп журналистерден рұхсат сұрауым керек пе? Есіңізде болсын, жекеменшік банктердің акциясын сату, сатпау мәселесі тек акционерлерінің жалпы мәжілісінде шешіледі.
Қазақстандық банктердің үлесін сатып алмақ болып ұзын-сонар кезекке тұрған банктерді көрмедім. Бізде нарықтың айналым аумағы өте тар. Шектеулер алынып тасталған бір жыл ішінде Қазақстанға тек жеті банк ғана келіпті. Олардың ішінде жүз пайыз акциясы тек шетелдіктерден ғана тұратын екі түрік банкі бар. Егер олар қазақтандық банк жүйесін өз мәдениетімен толықтырса, біздің заңдылықтарымызбен өмір сүрсе, ең бастысы клиенттеріміз олардың қызмет мәзіріне көңілі толса, біздің оларға «экономикалық қауіпсіздігімізге қатер төндіріп тұр» деп, күдіктене қарауымыз дұрыс па? Бұл жерде әңгіме мемлекеттік меншікті жекешелендіру емес, тек қана акционерлердің өз меншігін басқару құқы, жеке меншіктің резиденттен резидент емеске өтуі ғана болып тұр.
Сіздер, журналистер қауымы кезінде мұнай-газ секторлары, табиғи кен байлықтары тұтастай шетелдіктердің игілігіне өтіп жатқанда, неге «экономикалық қауіпсіздік» жайлы мәселені көтермедіңіздер? Ауыздарыңызды ашуға қорықтыңыздар. Үкімет құрамында жүрген, қит етсе сіздер сияқты «ұлттық экономикалық қауіпсіздік» деп айғайлап шыға келетін жастарға «экономикалық, ұлттық қауіпсіздік» дегеннің байыбын түсіне аласыздар ма?» дегім келеді.
– Дамыған елдердің бірсыпырасы, әсіресе, Қытайдың сыртқы саясатында «экономикалық шпионаж» деген жүйе қалыптасқан көрінеді. Бәлкім, бізге де сыртқы саясатта немесе банк секторында сондай балама, жасырын жүйе енгізудің кезі келген шығар...
– (Күледі) Мен мұны «Айқынның» тілшісінің идеясы деп қабылдайын.
– Қазір қазақстандық банктердің сыртқа инвестиция салуы сәнге айналып бара жатқан сияқты. Ал біз болсақ сырт елдердің инвестициясына ұмтыламыз. Мұны мамандар «өз қаржымызды салсақ экономиканың қызуы көтеріліп кетеді» деп түсіндіреді. Айтыңызшы, қазақстандық экономика немесе ішкі өндірісі «отандық, шетелдік қаржы» деп таңдайтын дәрежеге жеткені ме?
– Меніңше, БАҚ бетінде қазақстандық банктерге сыртқа инвестиция салу, елге инвестиция тарту мәселесінде жарнама басым болғанмен, бұл сала бақылауда тұр. Сарапшылар «банктердің елге алып келе жатқан қаржысы сыртқы қарыздың 6-7 пайызынан аспайды» дейді. Екіншіден, экономикасын жөндемді жолға қойған мемлекеттер, сол мемлекетте тіркелген компаниялар инвестициялық қолдау көрсету мақсатында көмек қолын ұсынады. Бұл Елбасының тапсырмасы. Шетелдік компаниялар еліміздегі еншілес компаниялары арқылы елге инвестиция салуға аса мүдделі екендігі, сол, еншілес компаниялардың біздің банктердің қызметін қажетсінбейтіні түсінікті. Бірақ сырттан келіп жатқан қаржы немесе өз инвесторларымыздың сыртқа кетіп жатқан қаржысы «Қазақстан экономикасының «қызуын» көтеріп жібереді» деп алаңдауға негіз жоқ. Ақша массасының монетирзациялануы жалпы ішкі өніммен және өзге елдермен салыстырғанда ең төменгі меже – 30 пайыздан асқан емес.
– Қаржылық қадағалау комитеті қазақстандық банктерге “барынша ашық болуы тиіс» деп меморандум жариялағаны, оған сіз айтқан 35 банктің 16-сының ғана қол қойғаны белгілі. Ал «КАСЕ» қор биржасының интернеттегі сайтында банктер құрылтайшыларының құрамы туралы мәліметтер апта құрғатпай өзгеріп тұрады. Мұның мәнісі не? Отандық банктер жариялылықтан неге қорқады? Әлде, «банктер құпиясы» мен мемлекеттік деңгейдегі ірі шенеуніктер арасында жасырын байланыс бар ма?
– Бүгін Қаржылық қадағалау агенттігіне банктердің кімнің иелігіндегі екендігі туралы ақпарат құпия емес. «Банктер құпиясы мен мемлекеттік деңгейдегі ірі шенеуніктер арасында жасырын байланыс бар» деген ақпарат менің қолымда жоқ. Мүмкін сіз өзіңізге белгілі ақпаратты оқырмандарыңызбен бөлісерсіз... «Банктік құпия» деген ұғым қазір тек оның клиенттерімен байланыстырылып қана қаралады. Мұның өзі клиенттің мүддесін қорғағандықтан қана қабылданған шешім. Ол заңмен қорғалғандықтан, банктер оны орындауға міндетті.
– Қазақстан жағдайында сыртқы қарыз ішкі жалпы өнімнің белгілі бір деңгейіне сай келе ме?
– Бұл жайлы қатып қалған қағида жоқ. Тек екінші деңгейдегі банктердің несиелендіру көлемі мен ішкі жалпы өнімнің мөлшерін салыстыруға болады. Еуропа елдерімен салыстырғанда еліміздің экономикасы несиелендірілмеген деуге болады.
– Құрылғалы жатқан Алматы аймақтық қаржы орталығының қор биржаларына бәсекелес болуы мүмкін бе?
– Рас, құрылғалы жатқан қаржы орталығынан резидент еместердің құнды қағаздарын саудалауды ұйымдастыратын сауда алаңдарының жасақталуы, Алматы аймақтық қаржы орталығында тіркелгендер үшін ерекше аймақ құру механизмі жетілдіріліп, салық жеңілдіктері қарастырылады» деген мәселе үкіметтік деңгейде қаралуы мүмкін. Сондықтан құрылғалы отырған қаржы орталығының Алматы қор биржасына бүгін бәсекелес болуы мүмкін емес.
– Дәу-аға, қазіргі Үкімет құрамына не жетпейді, Қазақстандық БАҚ-тан қандай тақырыптар күтіп жүрсіз?
– Менен не жауап күтіп отырсыз? Соңғы бес-алты жылдың көлемінде еліміз базалық тұғырнамасы қаржымен қамтамасыз етілмеген, ресурстық қоры жоқ бағдарламалар еліне айналып кетті. Кейде маған олардың көпшілігі еліміздің белді газеттерінде жарияланып жатқан мақалалардың тақырыбынан көшіріліп алынған сияқты болып көрінеді. Осыған дейін Үкімет шеңберінде қабылданып жатқан бағдарламалардың өмірмен қабысып кеткенін, оның игілігін елдің сезінгенін сіз көрдіңіз бе? Мен соңғы кездері Үкіметтік басылымдарды заңдарға енгізіліп жатқан өзгерістермен хабардар болу үшін ғана қарайтын болып жүрмін. Журналистерге «Үкіметті сына» демеймін, бірақ Үкіметті, министрлікті селк еткізіп, «мынаның айтып отырғанының тұзы бар ғой» деп ойланарлықтай тақырыптар жеткілікті» дегім келеді.
Әңгімеңізге рақмет!
Сұхбатты жүргізген Гүлбаршын Айтжанбайқызы
Айқын газеті.
|
